Năm 2025 khép lại với những con số kỷ lục của hoạt động xuất nhập khẩu Việt Nam. Theo số liệu từ Cục Thống kê (Bộ Tài chính), tổng kim ngạch xuất nhập khẩu cả năm đạt hơn 930 tỷ USD, tăng 18,2% so với năm trước. Trong đó, xuất khẩu đạt 475,04 tỷ USD, nhập khẩu đạt 455,01 tỷ USD, giúp cán cân thương mại tiếp tục duy trì xuất siêu trên 20 tỷ USD – một yếu tố quan trọng góp phần ổn định kinh tế vĩ mô trong bối cảnh thương mại toàn cầu còn nhiều biến động.

Riêng tháng 12/2025, kim ngạch xuất nhập khẩu đạt gần 89 tỷ USD, tăng mạnh so với cả tháng trước và cùng kỳ năm trước. Quy mô này phản ánh rõ sức chống chịu của nền kinh tế và khả năng duy trì dòng chảy thương mại, ngay cả khi chuỗi cung ứng toàn cầu chưa hoàn toàn ổn định.

Tuy nhiên, đằng sau bức tranh tăng trưởng về lượng là những điểm nghẽn mang tính cấu trúc – yếu tố được dự báo sẽ tiếp tục gây áp lực lớn cho xuất nhập khẩu trong năm 2026 nếu không sớm được tháo gỡ.

Xem thêm: Lịch nghỉ lễ Trung Quốc 2026: Lưu ý để nhập hàng đúng tiến độ

Phụ thuộc FDI và giá trị gia tăng thấp vẫn là bài toán cũ

Cơ cấu xuất khẩu Việt Nam và sự phụ thuộc khu vực FDI

Một trong những vấn đề nổi bật là cơ cấu xuất khẩu vẫn phụ thuộc lớn vào khu vực có vốn đầu tư nước ngoài. Năm 2025, khu vực FDI chiếm hơn 77% tổng kim ngạch xuất khẩu, trong khi khu vực kinh tế trong nước không chỉ chiếm tỷ trọng thấp mà còn ghi nhận mức giảm so với năm trước. Điều này khiến xuất khẩu Việt Nam dễ bị tác động bởi các thay đổi chính sách, chiến lược sản xuất và dịch chuyển chuỗi cung ứng của các tập đoàn đa quốc gia.

Xét theo nhóm hàng, công nghiệp chế biến tiếp tục đóng vai trò chủ lực với gần 89% kim ngạch xuất khẩu, song phần lớn vẫn mang tính gia công, lắp ráp. Trong khi đó, các nhóm hàng mà Việt Nam có lợi thế như nông sản, lâm sản và thủy sản tuy có quy mô tăng nhưng giá trị gia tăng chưa cao, chưa hình thành được chuỗi sản xuất – chế biến – thương hiệu đủ mạnh để nâng vị thế trên thị trường quốc tế.

Trao đổi với Báo Công Thương, TS Lê Quốc Phương – nguyên Phó Giám đốc Trung tâm Thông tin Công nghiệp và Thương mại – nhận định rằng Việt Nam đã trở thành “cường quốc xuất khẩu” về quy mô, nhưng lợi ích thu được chưa tương xứng do giá trị gia tăng thấp. Việc xuất khẩu tăng nhanh ở nhiều mặt hàng cũng làm gia tăng nguy cơ bị áp dụng các biện pháp phòng vệ thương mại, trong khi rào cản thuế quan và phi thuế quan ngày càng phức tạp.

Xem thêm: Top 5 xưởng đồ decor Trung Quốc giá gốc và cách nhập hàng an toàn

Nhập khẩu đầu vào lớn, chuỗi cung ứng trong nước còn yếu

Nhập khẩu tư liệu sản xuất và bài toán chuỗi cung ứng

Ở chiều ngược lại, kim ngạch nhập khẩu năm 2025 tăng gần 20%, trong đó nhóm hàng tư liệu sản xuất chiếm hơn 93%. Máy móc, thiết bị và linh kiện tiếp tục là nhóm hàng nhập khẩu lớn nhất, cho thấy hoạt động sản xuất trong nước vẫn phụ thuộc đáng kể vào nguồn cung từ bên ngoài.

Thực tế này đặt ra thách thức kép cho năm 2026: vừa phải duy trì tăng trưởng xuất khẩu, vừa phải giảm dần sự lệ thuộc vào nhập khẩu đầu vào, đặc biệt trong bối cảnh chuỗi cung ứng toàn cầu có xu hướng tái cấu trúc, ưu tiên các tiêu chuẩn về xuất xứ, môi trường và tính bền vững.

Xem thêm: Từ năm 2026, hàng hóa bán trực tuyến bắt buộc công bố chứng nhận chất lượng

FTA nhiều nhưng khai thác chưa sâu

FTA và thách thức tận dụng ưu đãi xuất nhập khẩu

Việt Nam hiện là một trong những quốc gia có mạng lưới hiệp định thương mại tự do rộng nhất khu vực, với 17 FTA đã ký kết. Tuy nhiên, theo đánh giá của các chuyên gia, chỉ khoảng 30% doanh nghiệp thực sự khai thác hiệu quả các FTA này. Phần lớn doanh nghiệp còn lúng túng với quy tắc xuất xứ, tiêu chuẩn kỹ thuật, hoặc thiếu thông tin và năng lực tổ chức chuỗi cung ứng phù hợp.

Điều này khiến lợi thế hội nhập chưa được chuyển hóa đầy đủ thành năng lực cạnh tranh thực tế, đặc biệt trong bối cảnh các thị trường lớn ngày càng siết chặt tiêu chuẩn xanh, truy xuất nguồn gốc và tuân thủ pháp lý.

Xem thêm: Từ 01/01/2026: chính thức bỏ thuế khoán – hộ kinh doanh kê khai thuế như thế nào?

Năm 2026: Thách thức cốt lõi không nằm ở mở rộng quy mô, mà ở nâng cao chất lượng xuất khẩu

Logistics và chuẩn hóa chuỗi cung ứng trong xuất nhập khẩu

Bước sang năm 2026, triển vọng xuất nhập khẩu được đánh giá vẫn tích cực nhờ nền tảng quy mô lớn, nhu cầu phục hồi tại các thị trường trọng điểm và xu hướng dịch chuyển chuỗi cung ứng toàn cầu. Tuy nhiên, thách thức cốt lõi không còn nằm ở việc mở rộng kim ngạch, mà ở khả năng nâng cao chất lượng tăng trưởng.

Theo TS Lê Quốc Phương, xuất nhập khẩu Việt Nam cần chuyển dịch mạnh từ tăng trưởng theo lượng sang tăng trưởng theo chất. Điều này đòi hỏi doanh nghiệp phải đầu tư bài bản hơn vào chế biến sâu, tiêu chuẩn hóa chuỗi cung ứng, nâng tỷ lệ nội địa hóa và từng bước xây dựng thương hiệu. Khi tiêu chuẩn thị trường ngày càng cao, logistics, kho bãi, bảo quản, vận chuyển và tuân thủ chứng từ không còn là khâu hỗ trợ mà trở thành yếu tố quyết định khả năng tiếp cận thị trường.

Ở góc độ chính sách, Nhà nước tiếp tục giữ vai trò kiến tạo thông qua cải thiện môi trường kinh doanh, hỗ trợ thông tin thị trường, đào tạo nhân lực và kết nối doanh nghiệp. Tuy nhiên, chính sách chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi doanh nghiệp chủ động thay đổi tư duy, coi hội nhập là một quá trình đầu tư dài hạn thay vì cơ hội ngắn hạn.

Xem thêm: Bị bác mã HS khi thông quan phải làm gì? 5 bước xử lý doanh nghiệp cần biết

Kết luận

Trên đây là những phân tích xoay quanh bức tranh xuất nhập khẩu Việt Nam khi bước sang năm 2026, với cả cơ hội mở ra từ quy mô và hội nhập lẫn thách thức đến từ cấu trúc, giá trị gia tăng và tiêu chuẩn thị trường. Đối với doanh nghiệp, việc chủ động chuẩn hóa chuỗi cung ứng, kiểm soát rủi ro chứng từ, hiểu rõ quy định xuất xứ và tổ chức logistics phù hợp sẽ là nền tảng quan trọng để thích ứng với giai đoạn mới. Trong bối cảnh thương mại quốc tế ngày càng chọn lọc, xuất nhập khẩu bền vững không chỉ là câu chuyện bán được hàng, mà là làm chủ được toàn bộ quá trình đưa hàng hóa ra thị trường.

Nguồn tham khảo: Báo Công Thương – bài viết “Xuất nhập khẩu năm 2026 đối diện thách thức gì?”